Over hypotheken en noodzaak

Verklaring vooraf
NB: Dit artikel is geen fatwa en is niet zo bedoeld. Het heeft niet tot doel een uitspraak te doen over individuele gevallen, noch pretendeert het de plaats in te nemen van een bevoegde mufti.

Het doel van deze bijdrage is academisch en principieel van aard, namelijk het analyseren van een invloedrijke hedendaagse visie omtrent hypotheken in niet islamitische landen, en het benoemen van de risico’s die verbonden zijn aan de normalisering van deze visie.

Artikel

Steeds vaker komt het thema ter sprake in Nederland, namelijk dat het afsluiten van een conventionele hypotheek zou zijn toegestaan op basis van bepaalde fatwa’s. Soms wordt deze positie gepresenteerd als een noodzakelijke en zelfs breed gedragen oplossing voor moslims die een woning zoeken.

In deze gesprekken ontbreekt het vaak aan een bespreking van de achterliggende aannames, de beperkingen van de ingenomen standpunten en klassieke kaders. Dit artikel probeert dit te doen. 

Uitgangspunten

Binnen de vier madhahib is er consensus over de fundamentele verbodenheid van riba. Het verbod is expliciet in de openbaring, en behoort tot de grote zonden. In de Edele Koran lezen wij “Jullie die geloven! Vreest God en ziet af van de woeker die nog overblijft, als jullie gelovig zijn. Als jullie het niet doen, voorziet dan oorlog van God en Zijn gezant[...]”

Binnen de Hanbali madhab, die wij hier primair als referentiekader nemen, wordt riba gerekend tot de categorie van zaken die verboden zijn in hun essentie, en niet alleen vanwege bijkomende schade of maatschappelijke context. Dit betekent dat de ruimte voor uitzonderingen uiterst beperkt is. Riba valt onmiskenbaar in deze tweede categorie.

Darurah en hajah

Het belangrijkste element in rechtvaardigingen voor het afsluiten voor een hypotheek, is het beroep op darurah, noodzaak, of op hajah, behoefte die zou kunnen worden gelijkgesteld aan noodzaak. Maar wat is de definitie van deze zaken? En wat is het verschil?

Darurah betekent een situatie waarin het behoud van leven direct wordt bedreigd. Een veelgebruikt voorbeeld is honger die tot de dood kan leiden of bijvoorbeeld medische noodsituaties. 

Hajah daarentegen betreft een ongemak, moeilijkheid of beperking, maar geen existentiële bedreiging. Het ontbreken van comfort, stabiliteit of economische optimalisatie valt dus altijd onder hajah, niet onder darurah.

Het huren van woonruimte, hoe kostbaar ook, vervult nog steeds de primaire functie van onderdak en bescherming. Dat maakt het dus zeer problematisch om woningbezit als noodzaak te kwalificeren.

Hanafi minderheidspositie over Dar al Harb

Het tweede element wat gebruikt wordt in rechtvaardigingen voor het afsluiten voor een hypotheek is het aanhalen van een Hanafi minderheidspositie die transacties met riba tussen moslims en niet moslims in Dar al Harb onder voorwaarden zou toestaan.  Wel belangrijk om hierbij aan te geven is dat dit veel interne restricties heeft en door latere autoriteiten in de Madhab is ingeperkt of verworpen.

Wellicht nog belangrijker is dat deze mening niet wordt gedeeld door de andere 3 madhahib. 

Het verheffen van een minderheidspositie tot een normatief kader voor een hele gemeenschap brengt een groot risico met zich mee.

Onderscheid tussen riba en moderne rente?

Sommige moderne geleerden maken een onderscheid tussen de riba uit de jahiliyyah periode en moderne bankrente. Vaak wordt dan gerefereerd aan vaste lage rente. Maar klopt dit wel?

De Hanabila accepteren deze redenering niet. De oorzaak van riba is niet enkel uitbuiting, maar het principe van gegarandeerde toename gekoppeld aan tijd op schuld. Het veranderen van terminologie of economische verpakking verandert de realiteit daarvan niet. De klassieke geleerden waarschuwden ons ook tegen het herdefiniëren van verboden zaken door middel van semantiek of andere constructies.

Risico’s

Los van de verdere details brengt zo’n normalisering grote risico’s met zich mee. Ten eerste verschuift de lat van moraliteit, wat eerst gezien werd als een zaak die enkel relevant was in een extreme noodsituatie wordt nu een geplande strategie. Ten tweede zien wij een verlies van het concept van Wara (terughoudendheid) binnen het geloofsleven. En ten derde ontstaat er een cultuur waarin wat net toelaatbaar is centraal staat en niet datgene wat Allah behaagt.

Natuurlijk is dit artikel geen veroordelingen van individuen, noch een fatwa, dat wil het ook niet zijn. Maar hiermee wil ik als auteur wel duidelijk maken dat de gesprekken over hypotheken in landen als Nederland vaak te generaliserend of gemakzuchtig wordt gepresenteerd. 

Moeilijkheid alleen is geen noodzaak. En niet alles wat mogelijk wordt gemaakt, is daarom ook wenselijk.